Âm nhạc
Văn học - Nghệ thuật - Âm nhạc - Heitor Villa-Lobos: Nhạc sĩ lớn nhất châu Mỹ Latin và chuỗi tác phẩm để đời Bachianas Brasileiras
1
User avatar
Administrator
Administrator
admin - 08/01/2018 15:30
   
Heitor Villa-Lobos: Nhạc sĩ lớn nhất châu Mỹ Latin và chuỗi tác phẩm để đời Bachianas Brasileiras

Heitor Villa-Lobos là nhà soạn nhạc lớn nhất Brasil và châu Mỹ Latin, người đã kết hợp tài tình các yếu tố đặc trưng của phong cách dân gian Brasil với âm nhạc cổ điển châu Âu, để lại cho nhân loại hơn 2.000 tác phẩm.

Heitor Villa-Lobos

Heitor Villa-Lobos sinh ngày 5/3/1887, mất ngày 17/11/1959 tại Rio de Janeiro. Ông là nhà soạn nhạc người Brasil, được mô tả như là “một nhà sáng tạo lớn nhất trong thế kỷ 20 của nghệ thuật âm nhạc Brasil”. Villa-Lobos đã trở thành nhà soạn nhạc người Mỹ Latin nổi tiếng nhất và có ý nghĩa nhất cho đến nay. Là một nhà soạn nhạc sung mãn, ông đã viết rất nhiều tác phẩm cho dàn nhạc, thính phòng, tác phẩm khí nhạc và thanh nhạc… Tổng cộng, hơn 2.000 tác phẩm đã được ông sáng tác. Âm nhạc của Villa-Lobos đã chịu ảnh hưởng bằng cả âm nhạc dân gian Brasil và các yếu tố phong cách từ truyền thống cổ điển châu Âu, như được minh họa bởi Bachianas Brasileiras. Các guitar prelude được Villa-Lobos viết năm 1940 với cảm hứng truyền từ Andrés Segovia đã đóng vai trò quan trọng trong các tiết mục guitar.

User image

Heitor Villa-Lobos sinh tại Rio de Janeiro với cha là ông Raul, một nhà thiên văn nghiệp dư và nhạc sĩ. Trong thời thơ ấu của Villa-Lobos, Brasil đã trải qua một giai đoạn cách mạng xã hội và hiện đại hóa, bãi bỏ chế độ nô lệ vào năm 1888, lật đổ đế chế của Brasil trong năm 1889. Những thay đổi ở Brasil đã được phản ánh trong đời sống âm nhạc của mình: Trước đây, âm nhạc châu Âu đã có ảnh hưởng chi phối, và các khóa học tại Nhạc viện được căn cứ vào hòa thanh và đối âm truyền thống. Villa-Lobos đã trải qua rất ít các hình thức đào tạo này. Sau vài bài học hòa thanh, Villa-Lobos đã học nhạc bằng cách đứng trên cầu thang xem trộm những buổi tối âm nhạc thường được tổ chức tại nhà bởi người cha. Anh đã học chơi cello, guitar và kèn clarinet. Khi cha anh qua đời đột ngột vào năm 1899, anh kiếm sống cho gia đình mình bằng cách chơi trong rạp chiếu phim câm và sân khấu dàn nhạc tại Rio de Janeiro.

Khoảng 1905, Villa-Lobos bắt đầu thám hiểm “nội thất đen tối” của Brasil, hấp thụ nền văn hóa âm nhạc Brasil gốc. Nghi ngờ nghiêm trọng được đúc kết trong một số truyện của Villa-Lobos. Sau thời gian này, anh đã từ bỏ bất kỳ ý tưởng đào tạo thông thường nào thay vì được hấp thụ những ảnh hưởng âm nhạc của các nền văn hóa bản địa của Brasil, văn hóa dựa trên tiếng Bồ Đào Nha và châu Phi, cũng như các yếu tố của người Mỹ da đỏ. Tác phẩm đầu tiên của anh là kết quả ứng tác trên đàn guitar từ thời kỳ này.  Villa-Lobos chơi với nhiều ban nhạc đường phố. Anh cũng bị ảnh hưởng bởi các rạp chiếu phim và của các điệu tango và polka của Ernesto Nazareth. Một thời gian, Villa-Lobos đã trở thành nghệ sĩ cello trong một nhà hát của Rio, và tác phẩm đầu tiên của anh bao gồm các nỗ lực tại Nhà hát lớn. Được Arthur Napoleão, một nhà xuất bản âm nhạc và nghệ sĩ piano cổ vũ nên anh đã quyết định sáng tác nghiêm túc.

Năm 1912, Villa-Lobos cưới nghệ sĩ piano Lucília Guimarães và bắt đầu sự nghiệp như một nhạc sĩ. Tác phẩm của ông bắt đầu được xuất bản vào năm 1913. Ông đã giới thiệu một số tác phẩm trong các buổi hòa nhạc thính phòng (sau này là các buổi hòa nhạc dành cho dàn nhạc) từ 1915 – 1921, chủ yếu ở Rio de Janeiro's Salão Nobre do Jornal do Comércio (Hội trường của tạp chí Thương mại Rio de Janeiro). Những tác phẩm này mang “bản sắc khủng hoảng”, thể hiện nỗ lực trong sự lựa chọn giữa truyền thống âm nhạc cổ điển châu Âu và âm nhạc truyền thống Brasil. Sau đó, ông ngày càng dựa vào âm nhạc Brasil.

Mặc dù vậy, âm nhạc châu Âu vẫn truyền cảm hứng cho Villa-Lobos. Năm 1917, Sergei Diaghilev với chuyến lưu diễn Nam Mỹ của đoàn Ballet Nga đã tới Brasil. Cũng trong năm này, Villa-Lobos đã gặp nhà soạn nhạc Pháp Darius Milhaud. Milhaud mang âm nhạc của Debussy, Satie, và có thể Stravinsky tới Brasil trong khi đó, Villa-Lobos lại giới thiệu cho Milhaud những tác phẩm âm nhạc đường phố của Brasil. Năm 1918, Villa-Lobos cũng đã gặp nghệ sĩ piano Artur Rubinstein, người trở thành bạn suốt đời và thân thiết nhất và cuộc gặp này luôn nhắc nhở Villa-Lobos viết nhiều nhạc cho piano hơn.

Khoảng năm 1918, Villa-Lobos bắt đầu bỏ việc dùng các số opus cho tác phẩm của mình như là một rào cản đối với tinh thần tiên phong. Với tổ khúc “Children's carnival” (lễ hội hóa trang của trẻ em) cho đàn piano viết vào những năm 1919 – 1920, Villa-Lobos giải phóng hoàn toàn phong cách của mình từ chủ nghĩa lãng mạn châu Âu: Ông viết tổ khúc tám phần cộng với phần kết cho piano song tấu, miêu tả tám biểu tượng hoặc những cảnh từ lễ hội hóa trang mùa chay của Rio de Janeiro.

Tháng 2/1922, lễ hội nghệ thuật hiện đại diễn ra tại São Paulo. Villa-Lobos đã góp phần biểu diễn các tác phẩm của riêng mình nhưng báo chí không có thiện cảm và khán giả không đánh giá cao. Tháng 7/1922, Rubinstein đã lần đầu tiên biểu diễn Suite “A Prole do Bebe” (The Baby’s Family) cho đàn piano do Villa-Lobos sáng tác năm 1918. Công chúng khi đó có thể muốn một cái gì đó ít đòi hỏi trí tuệ và các tiết mục đã bị la ó. Tuy nhiên, các tiết mục này đã được coi là “tác phẩm đầu tiên của chủ nghĩa hiện đại Brasil”.

Rubinstein cho rằng Villa-Lobos nên ra nước ngoài và năm 1923, Villa-Lobos đã đến Paris. Villa-Lobos tuyên bố chuyến đi của ông là để quảng bá thế giới âm thanh kỳ lạ của mình và để được thừa nhận chứ không phải là đi học. Ngay trước khi rời khỏi quê hương, Villa-Lobos đã hoàn tất tác phẩm Nonet, tác phẩm này lần đầu tiên được diễn sau khi Villa-Lobos tới Paris. Villa-Lobos ở Paris trong các năm 1923 – 1924 và 1927 – 1930. Ở đó ông đã gặp những ngôi sao sáng như Edgard Varese, Pablo Picasso, Leopold Stokowski và Aaron Copland. Buổi hòa nhạc âm nhạc của Villa-Lobos ở Paris đã gây ấn tượng mạnh mẽ.

Thập niên 1920, Villa-Lobos gặp guitarist Tây Ban Nha Andrés Segovia. Ông viết 12 tác phẩm, mỗi tác phẩm dựa trên một chi tiết kỹ thuật nhỏ hoặc với hình thức chơi bởi các nhạc sĩ đường phố Brasil (“choro”), thành một etude mà không mô phạm. Âm nhạc của choro cũng cung cấp nguồn cảm hứng ban đầu cho các choro của Villa-Lobos và một loạt tác phẩm trong giai đoạn 1924-1929. Việc biểu diễn lần đầu ở châu Âu bản Choro số 10 đã gây chấn động. Chevallier đã viết về nó trong trang âm nhạc của báo Le Monde như sau: “[nó là" > một nghệ thuật [..." > mà chúng ta phải đặt cho nó một cái tên mới”.

Năm 1936, ở tuổi 49, Villa-Lobos bỏ mặc người vợ của mình và quan hệ tình cảm với Arminda Neves d'Almeida, người vẫn đồng hành với ông cho đến khi chết. Arminda cuối cùng đã cải sang họ Villa-Lobos, mặc dù Villa-Lobos không bao giờ ly dị người vợ đầu tiên. Sau cái chết của Villa-Lobos, Arminda trở thành giám đốc của Nhà bảo tàng Villa-Lobos vào năm 1960, cho đến khi bà qua đời vào năm 1985. Arminda là một nhạc sĩ và có ảnh hưởng đáng kể đến Villa-Lobos. Ông cũng chia sẻ với bà một số lượng lớn các tác phẩm của mình, bao gồm cả các Brasileiro Ciclo và nhiều choro.

Năm 1945, chế độ Vargas ở Brasil sụp đổ, Villa-Lobos lại có thể ra nước ngoài. Ông trở lại Paris và thực hiện chuyến thăm thường xuyên đến Hoa Kỳ cũng như du lịch đến Anh, và Israel. Ông đã nhận được một số lượng lớn các hợp đồng và đã hoàn thành nhiều trong số chúng mặc dù không khỏe. Ông đã sáng tác bản concerto cho piano, cello (thứ hai vào năm 1953); guitar cổ điển (năm 1951 cho Segovia, người từ chối chơi nó cho đến khi nhà soạn nhạc cung cấp cadenza năm 1956); harp (cho Nicanor Zabaleta vào năm 1953) và harmonica (cho John Sebastian, Sr 1955-6). Ông cũng nhận được một hợp đồng khác bao gồm Giao hưởng số 11 (cho Boston Symphony Orchestra năm 1955), và opera Yerma (1955 – 1956) dựa trên vở kịch của Federico García Lorca. Năng suất sung mãn của Villa-Lobos giai đoạn này đã bị giới phê bình nhắc nhở. Các phản ứng mạnh mẽ là với Piano Concerto No.5. Họ cho rằng nó đã bị phá sản.

Nhạc của Villa-Lobos cho bộ phim Green Mansions do các diễn viên Audrey Hepburn và Anthony Perkins đóng được ủy quyền bởi MGM vào năm 1958 đã mang lại cho Villa-Lobos 25.000 USD (một khoản tiền rất lớn vào thời điểm đó) và ông đã dùng tiền này cho việc ghi âm. Villa-Lobos đã soạn một tác phẩm cho soprano độc tấu, hợp xướng nam và dàn nhạc, đặt tên một cánh rừng của Amazon và ghi âm nó vào năm 1959 theo chuẩn âm thanh stereo với soprano là Bidu Sayão (Brasil) cùng một hợp xướng nam và Dàn nhạc Giao hưởng của Air for United Artists Records. Việc ghi âm thật ngoạn mục, sản phẩm đã được phát hành cả trên đĩa nhựa (LP) và băng cối (reel-to-reel).

Từ tháng 6/1959, Villa-Lobos bắt đầu xa lánh nhiều thế hệ nhạc sĩ trong nước bằng cách bày tỏ sự thất vọng, nói trong một cuộc phỏng vấn rằng Brasil đã bị “thống trị bởi sự tầm thường”. Ông qua đời ngày 17/11/1959 tại Rio de Janeiro. Lễ tang ông là sự kiện chôn cất công dân chính thức cuối cùng tại thành phố này trước khi vai trò thủ đô của nó được chuyển về Brasília. Villa-Lobos yên nghỉ tại Nghĩa trang Cemitério São João Batista ở Rio de Janeiro.

Bachianas Brasileiras

User image

Các Bachianas Brasileiras là một loạt chín tổ khúc của Villa-Lobos cho các kết hợp khác nhau của các nhạc cụ và giọng ca được tác giả viết trong giai đoạn từ năm 1930 đến năm 1945. Một mặt, chúng không đại diện cho rất nhiều sự kết hợp giữa truyền thống âm nhạc dân gian Brasil và âm nhạc phổ biến với phong cách của Johann Sebastian Bach. Mặt khác, nó như một nỗ lực tự do để thích ứng với một số thủ tục hòa thanh và đối âm trong nhạc Baroque Brasil. Hầu hết các chương trong mỗi tổ khúc đều có hai tên gọi: một là theo cách của Bach - “Bachian” – như Preludio, Fuga, v.v… và hai là theo cách “của người Brasil” – như Embolada, O canto da Nossa terra, v.v…

1.     Bachianas Brasileiras số 1 được viết năm 1930 cho cho dàn cello. Nó có ba phần: Introdução (Embolada); Prelúdio (Modinha); Fuga (Conversa) (Conversation).

2.     Bachianas Brasileiras số 2 được viết năm 1930 cho dàn nhạc. Nó có bốn phần, phần thứ ba sau đó chuyển soạn cho piano, và những phần khác cho cello và piano: Preludio (O canto do capadocio) với capadocio nghĩa là “Teddy boy” hoặc “Layabout”; Aria (O canto da Nossa terra); Dansa (Lembrança do sertão); Toccata (O Trenzinho do Caipira - The Little Train of Caipira)

3.     Bachianas Brasileiras số 3 được viết năm 1938 cho piano và dàn nhạc. Prelúdio (Ponteio); Fantasia (Devaneio) (Sự mơ tưởng); Aria (Modinha); Toccata (Picapau)

4.     Bachianas Brasileiras số 4 được viết cho piano trong những năm 1930 – 1941 sắp vào năm 1942 với Prelúdio dành tặng cho Tomas Teran Prelúdio (Introdução); Coral (Canto do sertão); Aria (Cantiga); Danza (Mindinho)

5.     Bachianas Brasileiras số 5 được viết trong những năm 1938 – 1945 cho soprano và dàn cello: Aria (Cantilena) (lời bài hát của Ruth V. Corrêa) (Sau này bố trí cho soprano solo với phần đệm guitar của Villa-Lobos). Aria là tác phẩm nổi tiếng nhất của Villa-Lobos; Dança (Martelo) (lời bài hát của Manuel Bandeira)

6.     Bachianas Brasileiras số 6 được viết năm 1938 cho sáo và bassoon, gồm Aria (Choro); Fantasia

7.     Bachianas Brasileiras số 7 được viết năm 1942 cho dàn nhạc giao hưởng (dành tặng Gustavo Capanevia) gồm: Prelúdio (Ponteio); Giga (Quadrilha caipira); Tocata (Desafio); Fuga (Conversa)

8.     Bachianas Brasileiras số 8 được viết năm 1944 cho dàn nhạc giao hưởng dành tặng Mindinha: Prelúdio; Aria (Modinha); Tocata (Catira batida); Fuga (cũng sắp xếp cho một dàn hợp xướng acapella bốn bè – Fuga bốn bè)

9.     Bachianas Brasileiras số 9 được viết năm 1945 cho hợp xướng hay dàn dây: Prelude; Fugue.

Vì Villa-Lobos sáng tác trong sự vội vàng sốt sắng, thích viết phần mới để rà soát, điều chỉnh những phần đã hoàn thành, trên tổng phổ của ông còn lưu nhiều dấu hiệu của những tính toán sai, không trọn vẹn hoặc thậm chí bất khả thi. Đó là những ký hiệu không chính xác, không chắc chắn trong đặc điểm kỹ thuật của các nhạc cụ, và các vấn đề khác bắt buộc phải có tại các điểm in của Bachianas và yêu cầu người biểu diễn chăm chú tới sự bất thường để giải mã những gì nhà soạn nhạc thực sự có ý định. Trong nhiều trường hợp, trong đó cả tổng phổ và các chi tiết bị coi là sai thì các bản ghi âm được thực hiện bởi nhà soạn nhạc sẽ là phương tiện duy nhất để xác định những gì nhà soạn nhạc thực sự có ý định.

Villa-Lobos đã thực hiện một số bản thu âm với Bachianas Brasileiras, bao gồm một ghi âm không thể thiếu của tất cả chín Bachianas Brasileiras được thực hiện tại Paris cho EMI vào năm 1950 với Dàn nhạc Quốc gia Pháp và Victoria de los Ángeles trong vai trò soprano solo (trong Bachianas Brasileiras No.5). Những bản thu âm gốc đã được phát hành trên LP và sau đó đã được tái phát hành trên CD. Các nhạc sĩ khác, bao gồm cả Joan Baez, Enrique Bátiz, Leonard Bernstein, Nelson Freire, Werner Janssen, Isaac Karabtchevsky, Jesús López-Cobos, Aldo Parisot, Menahem Pressler, Mstislav Rostropovich, Kenneth Schermerhorn, Felix Slatkin, Leopold Stokowski, Michael Tilson Thomas, Galina Vishnevskaya sau đó cũng đã ghi lại những bản nhạc này.

Sinh thời, Johann Sebastian Bach luôn đau đáu nghĩ về loại hình nghệ thuật hoàn thiện, trường tồn. Ông để ngoài tai tất cả những dèm pha, dị nghị nói rằng ông bảo thủ, không theo kịp thời đại. Ông từng nói: “Tại sao nhất thiết phải phủ định cái cũ nếu như cái cũ vẫn là cái đẹp?” và kiên trì bước trên con đường sáng tác của mình. Ông là nghệ sĩ organ điêu luyện và chừng đó tài năng là cái cớ để công chúng thoát khỏi gánh nặng khi phải nhận xét một người về những gì họ vừa cống hiến. Đó là, người đời luôn không tiếc lời khen nghệ thuật biểu diễn organ của Bach siêu phàm và lảng tránh nói về nghệ thuật sáng tác tác phẩm mà họ vừa nghe. Bach có hơn 1.000 tác phẩm (hoàn thiện như ngọc ngà châu báu đã qua tay người thợ kim hoàn thiên tài cắt gọt không một sai sót) đã được tìm thấy và sử dụng trong hiện tại.

Một trong những sáng tạo vĩ đại của Bach chính là 2 tập The Well Tempered Clavier (Bình quân luật – BWV846 - 893). Mỗi tập là 24 Prelude and Fugue ứng với 24 điệu thức. Noi gương Bach, nhiều nhạc sĩ trong thế kỷ 20, đáng kể nhất có Shostakovich đã sáng tác 24 Prelude and Fugue (viết với ngôn ngữ hòa thanh và đối âm hiện đại); Friedrich Gulda cũng có tác phẩm mang tên Prelude and Fugue… Villa-Lobos thấm nhuần nghệ thuật hòa thanh và phức điệu của Bach đã nhào nặn và sáng tạo ra chín Bachianas Brasileiras trên chất liệu dân gian Brasil. Đó là một trong những báu vật tinh thần được tạo dựng bởi sự kế thừa có tính sáng tạo cao nhất của bậc thiên tài. Nhạc của Villa-Lobos dù có hay không có lời đều thấm đậm tình người, luôn thẩm thấu vào người nghe khiến họ cảm thấy có mình trong tác phẩm đó.

Nghe với: Youtube; Máy tính xách tay IBM Thinkpad T60; Ampli đèn tích hợp Rogue Audio Cronus Magnum, KT90; dây nguồn Analysis Plus Power Oval, dây tín hiệu Analysis Plus Silver Oval, dây loa Analysis Plus Oval 12; Loa Infinity Studio Monitor 150, cục đạn điều âm loa Totem Beak.

1